Jules Cubaynes - Camins de Guèrra

Autor : Silvan Chabaud

 

Las edicions de l’IEO d’Òlt publican una òbra de joinessa de Jules Cubaynes, fins ara tapuscricha. Es un jornal tengut de 1914 a 1919, en plena guèrra mondiala, que conta la vida quotidiana d’un mobilizat testimòni, a son biais, del grand trebolament de son epòca. Es tanben un tèxt d’entrada en literatura e d’entrada dins la lenga d’òc escricha per l’autor futur de La tèrra e l’ostal. Aquela edicion se fa dins un encastre, mai larg, d’estudis e de recèrcas que fa l’IEO d’Òlt suls autors occitans del departament.

Lo sègle vint comencèt dins la violéncia e l’òdi, amb lo conflicte qu’aviá tant redobtat lo pacifista Joan Jaurès : la granda guèrra de 14. La joinessa del miègjorn paguèt lo prètz fòrt dins las trencadas, coma totas las populacions mai que mai ruralas d’una França alara encara largament plurilingüa. Es lo pòble francés dins tota sa diversitat que se trobèt al còr d’una crisi màger que daissarà una plaga prigonda, tornamai dobèrta en 1939… Es justament dins sas lengas multiplas que la guèrra es estada contada, dicha, raportada per de testimònis dirèctes e umiles, de soldats, de voses qu’atravèrsan lo bruch assordissent de las bombas per nos aténher, uèi, en delai dels barbelats. Los occitans, nombroses sul front, venguts de Provença, de Gasconha, de Lengadòc, Lemosin, d’Auvèrnha, de las Aups, diguèron lo malastre de 14-18, en lenga d’òc, coma per retrobar lo país quitat, l’ostal familial, dins lo non-res de la guèrra, luènh dels seus. I aguèt, de segur, tota la literatura felibrenca de las trencadas, coma L’echo dou bousquetoun o encara Lou boulet rouge dòu liotenent Tessier. I aguèt tanben las cançons e puèi lo dessenh (anotat en lenga d’òc) de l’audenc Pierre Dantoine. E cal pas doblidar totas las letras, las cartas postalas, los corrièrs mandats pels soldats a sas familhas e que constituïsson un còrpus inagotable. Vaquí donc que l’IEO d’Òlt nos porgís lo jornal de guèrra d’un autor occitan conegut per sas òbras poeticas e sas reviradas de tèxtes religioses o antics (Los Evangèlis, lo cant IV de las Georgicas) : Jules Cubaynes, originari de L’Albenca, dins Carcin. Aquel jornal : Camins de guèrra, es demorat inedich fins ara emai foguèsse repicat a la maquina (e segurament retocat, un pauc) per èstre servat. Lo trabalh de l’editor foguèt, mai que mai, de normalizar la grafia per l’adaptar a la nòrma classica actuala. Cubaynes aviá abandonat la grafia mistralenca e seguit las recomandacions de son mèstre Antonin Perbòsc, mas èra avant Loís Alibèrt çò qu’explica las esitacions. Lo tèxt es ara a posita, dins tota sa riquesa e dins tota sa clartat.

Es un testimoniatge esmovent d’un jove, a tot just vint ans en 1914, que deu quitar Carcin per rejónher los « poilus » dins lo nòrd-èst, emportat dins la tempèsta dels eveniments coma tant d’òmes (quasi d’enfants) de son atge. Lo ritme es aquel, regulièr, dels jorns que passan, primièr dins lo sud, del costat de Bedarius, dins l’espèra del conselh de refòrma que trencarà sus son sòrt. Tre la debuta la literatura occitana es aquí amb « l’estasi » que representa la legida de Mirèio coma un contraponch a la casuda inevitabla dins l’orror de la guèrra. De paginas en paginas, sèm preses dins lo debanament de las oras, dins los vagons de tren, dins los desplaçaments d’una garnison a l’autra, d’un dormitòri a l’autre…

Sèm al mitan dels òmes, al pus pròche d’aquesta umanitat, freula, jove, que sap pas tròp coma tot aquò va virar, breçada d’incertitud e d’inquietud. Un imatge tòrna, de longa : es la multitud, la massa umana, lo tropèl qu’avança, a travèrs França, un « abaus de mond » coma l’escriu lo carcinòl, en desplaçament, en balancièr entre la vida e la mòrt, freja e derisòria. Nos ven en tèsta lo libre de Jean Giono, Le grand troupeau ; e Cubaynes installa sa paraula, e los vesèm totes, clar, dins l’espèra d’una partença pel front : « Tot un fum de paures jovenòts tremolant coma de prunèls ». E justament, pauc a cha pauc, l’autor s’arrèsta sus de personatges, fa de fòcus, e capita de sortir de l’anonimat, de rendre la singularitat d’aqueles òmes que la guèrra voldriá redusir en carn a canon. Sortir del tropèl : es tot l’interès d’aquel jornal, sa fòrça de tèxt brut mas atentiu als autres, a l’escota dels autres. Fin finala Cubaynes parla mai de las femnas e dels òmes que crosèron sa rota de mobilizat puslèu que d’el e de son quite sentit. Sa vocacion religiosa (èra seminarista e finiguèt sa vida coma prèire) jòga segurament dins l’atencion particulara per sos semblables ; al nivèl literari aquò nos dona un agach umil e respectuós, sincèr mas capable de pron de distància tanben. Verai que l’autor foguèt sempre un testimòni « a distància » del front que sa carga d’auxiliar cargat del secretariat de la companhiá lo tenguèt en rèire de las primièras linhas. Las bombas que tomban del cèl, los ostals afondrats e los cadavres dels seus tombats al combat, los vegèt pasmens e visquèt, de pròche, la violéncia avugla del conflicte. Barrutlam, de mes en mes, dins lo nòrd de França, en Lorena, a Lunavila, a Nancí… Es la frejura qu’es de’n pertot, los lièches gelats, la torrada, las cabanas mal caufadas e los viatges alassants que marcan l’esperit, mas tanben, la calor d’un repais dins una bòria, aculhit per una familha a Bénaménil. Son los moments simples escambiats amb los companhs d’infortuna coma son aprendissatge de la bicicleta e las casudas que faguèt dins un riu assecat, son los gòts d’amistat partejats mentre que s’ausisson los bombardaments. Son los moments d’una vida que contunha, maugrat las condicions excepcionalas de la Granda Guèrra. Aqueles detalhs de la vida vidanta de soldat se mesclan amb d’evocacions de l’Istòria a se debanar : los ressons de la Revolucion russa, los afars politics e l’estrategia coma la posicion de la Romania dins lo conflicte, l’afar Mata Hari en França (fusilhada per sospiècha d’espionatge). Tot aquò teis un fiu, tèune, entre las oras d’angoissa e la manca del país qu’òm retròba a l’escasença d’una permission, coma un sòmi lèu avalit.

Un fiu qu’es aquel de la paraula, e la debuta d’un mond : la naissença d’un escrivan. Lo jornal, o sentissèm plan, es una immersion dins l’escritura en lenga d’òc. Es en Lorena d’alhors que Cubaynes apren per corrièr qu’aguèt la « ginoflada d’argent » als Jòcs Florals de Tolosa, per son primièr poèma França tremudada. Es amont tanben, dins los trecimacis  de la guèrra, que nos fa part de son trabalh sus la revirada del quatren Evangèli. Sa lenga es ja plan mestrejada, son escritura fòrta e expressiva, capabla d’una granda emocion e d’un trach umoristic, sovent salvator ! La poesia del jove Cubaynes nais subran, al mitan d’una realitat dificila coma amb aquela descripcion de la teulissa crebada del seu burèu, glaçat, ont se pòt véser lo camin de Sant Jaume. Emai venguèsse del miègjorn, emai se sentiguèsse exiliat e mai pròche dels autres miègjornals mobilizats, per amistat de lenga notadament, l’autor se sentís de còps coma al seu, en Lorena, per frairetat e proximitat umana, tot simplament. Es una constanta dins lo tèxt : una volontat prigonda de dire la fraternitat que totes nos religa maugrat los malastres. Aquò va d’alhors fòrt luènh, e auriá poscut èstre mal vist a l’epòca : Cubaynes es pertocat per la mòrt de l’enemic e son tractament dins los camps de presonièr, quita pas de pensar que « l’alemand » es tanben un òme, coma el. Quand assistís a la casuda d’un Zepelin alemand tocat per la mitralha francesa e que se rend sul luòc de l’auvari, sa pluma trantalha : « Tot aquò fuma encara. Passam còsta los cinc endreches ont son tombats los cadavres : la forma de lor còrs es emmotlada dins las aradas : i a de sang al fons de cada trauc : es una pietat – e nos fa còrdolor... Èran d’òmes, eles tanben ». La marca dels còrs dins la tèrra, coma traça de la pèrda : un biais de dire l’orror sensa la mostrar, amb una granda umanitat.

D’ans en ans, fins a l’armistici, lo secretari de la companhiá afina son escritura dins aquel jornal qu’auriá poscut venir un roman o al mens donar la matèria essenciala d’una pròsa futura. Serà pas lo cas, mas al sortir de la guèrra e al sortir del jornal, aprèp 5 ans d’atraversada, Cubaynes es entrat en literatura. En barrant lo libre, volèm legir Cubaynes, descobrir son òbra e ne tastar tota la sabor sus l’ample debanament d’una vida. Volèm anar mai luènh per sortir, amb el, de las negrors d’una debuta de sègle 20 que quita pus de nos seguir, coma una ombra, a travèrs l’Istòria.


Écrire commentaire

Commentaires : 1
  • #1

    DIGGI (samedi, 04 novembre 2017 23:45)

    Lo libre es de trobar aqui: https://www.espaci-occitan.com/botiga/fr/novelas/2058-camins-de-guerra-jules-cubaynes-9791093297057.html